Henk Jan Kamsteeg: "Leiderschap is geen stap omhoog, maar een stap naar beneden"

De kracht van het oranje hesje

Zodra iemand een bepaalde positie krijgt, verandert er iets in het contact. Dat geldt voor de leidinggevende, maar ook voor de mensen om hem heen. Henk Jan laat dat zien met een herkenbare situatie: de vrijwilliger met het oranje hesje bij een kerk, evenement of festival. Met de allerbeste intenties begint die aan zijn taak, maar het hesje doet iets. "Macht wordt je gegeven en dat blijkt uit wetenschappelijk onderzoek: hoe langer jij een machtspositie hebt, hoe minder empathie je over houdt voor de mensen om je heen."

Hij vergelijkt het met een luchtballon die zakken met zand moet laten vallen om omhoog te komen. "Leidinggevenden laten onderweg empathie vallen, anders kom je niet verder omhoog." Dat is geen verwijt, benadrukt hij. Maar het is wel iets om je bewust van te zijn. "Besef dat leiderschap iets met jou doet, maar ook iets met je mensen doet. Hoe ga je daar op een gezonde manier mee om?"

Dienend leiderschap is niet soft

Dienend leiderschap, dat klinkt voor veel mensen als een soft begrip. Maar volgens Henk Jan is het dat zeker niet. "Dienend leiderschap bestaat uit twee woorden: leiderschap én dienen. Het begint bij leiderschap: weten wat je wil, wat je visie is, binnen welke kaders je werkt, wat de prioriteiten zijn. Niks softs aan." Pas als dat helder is, draai je de piramide om en stel je de vraag: hoe kan ik er voor jou zijn om naar die visie toe te groeien?

Want beide kanten zijn nodig. "Er zijn leidinggevenden die heel duidelijk weten wat ze willen maar totaal geen oog hebben voor mensen. Dat zijn gewoon horken. En er zijn leidinggevenden die heel lief zijn voor mensen maar geen idee hebben welke kant ze op willen. Daar heb je ook niet veel aan." Als iemand dit heeft voorgedaan, zegt Henk Jan, dan was het Jezus. "Jezus was geen softie. Hij wist heel goed wat hij wilde en heeft jarenlang geïnvesteerd in zijn discipelen om te kijken hoe hij er voor hen kon zijn."

De beste monteur wordt baas

Een terugkerende fout in veel organisaties: de beste monteur wordt chef van de garage. De beste programmamaker wordt hoofdredacteur. Het is een totaal ander vak, maar in veel bedrijven is leidinggevend worden de enige manier om carrière te maken. "Ik vind dat werkelijk de grootste onzin." Want leidinggeven vraagt iets wat op de figuurlijke ladder vaak vergeten wordt: zelfinzicht.

"Leiderschap begint bij persoonlijk leiderschap. Zolang ik zelf aan het worstelen ben met mijn eigen trauma's, gebreken en pijnen, wordt mijn leiderschap voor anderen een gevecht."

Hij citeert oud-generaal Peter van Uhm, die vertelde dat bij Defensie niemand een extra ster op zijn schouder krijgt voordat hij aan persoonlijke ontwikkeling heeft gedaan. "Ken je je innerlijk theater? Weet je waarom je reageert zoals je reageert? Waarom je conflictvermijdend bent? Dat moet je weten, wil je echt voor de ander kunnen zijn."

Luisteren is een vak

In zijn trainingen vraagt Henk Jan van tevoren aan leidinggevenden wat hun sterke punten zijn. Heel vaak wordt dan luisteren genoemd. "In die training blijkt daar vaak bar weinig van. Er wordt vooral heel veel gepraat." Het estafettestokje noemt hij het: zodra iemand vertelt dat hij in Italië is geweest, denkt de ander al aan zijn eigen vakantie in Toscane en wacht hij op het moment om het stokje, het woord dus, over te nemen. "We zijn er met z'n allen heel goed in om ons eigen verhaal te vertellen."

Hij heeft het zelf ook, geeft hij eerlijk toe. "Ik praat heel graag en ik moet mezelf soms echt dwingen om te luisteren." Maar het maakt een enorm verschil. Hij vertelt over een gespreksoefeningin een training, waarbij hij in de rol van leidinggevende aan een deelnemer vroeg of hij iets voor hem kon betekenen. "De tranen schoten die persoon in de ogen. Het was de allereerste keer dat een leidinggevende die vraag aan hem stelde." En hij was de trainer, niet eens de echte leidinggevende.

Wederkerigheid

Dienend leiderschap is geen eenrichtingsverkeer: "Medewerkers hebben ook een verantwoordelijkheid. Hoe vaak stel jij de vraag aan je leidinggevende: hoe is het met jou? Kan ik nog iets voor jou betekenen? Ik geloof echt dat leidinggevenden het enorm waarderen als een medewerker die vraag stelt."

En voor iedereen die nu denkt dat dienend leiderschap alleen iets voor managers is: dat klopt niet. "De definitie van leiderschap is anderen beïnvloeden. Dat doen we allemaal, elke dag. Of je nu leidinggevende bent, buurvrouw, gemeentelid of vrijwilliger. De vraag is altijd dezelfde: hoe kan ik er voor jou zijn?"

Henk Jan Kamsteeg schreef zijn inzichten op in de businessroman De onzichtbare drempel, de cruciale stap naar dienend leiderschap. Het hele gesprek kun je bovenaan dit artikel terugluisteren.