Onderzoek naar seksueel grensoverschrijdend gedrag in de kerk: Een veilige plek die onveilig wordt

Extra pijnlijk

Seksueel grensoverschrijdend gedrag komt overal voor. Toch is er een belangrijk verschil als het binnen een geloofsgemeenschap plaatsvindt: slachtoffers worden dan ook in hun existentiële wezen geraakt. "Je maakt deel uit van een gemeenschap die tot dan toe als veilig werd ervaren. Dat zijn heel fundamentele dingen in je leven," zegt Sanne.

Daar komt bij dat slachtoffers rondlopen met vragen waar een gewone psycholoog geen antwoord op heeft. Religieuze levensvragen over vergeving, schuld en God vragen om begeleiding die de reguliere hulpverlening vaak niet kan bieden.

Van seksuele opmerking tot verkrachting

In het onderzoek werd bewust gekozen voor de term 'seksueel grensoverschrijdend gedrag' in plaats van 'misbruik'. Die term omvat het hele spectrum: van seksueel getinte opmerkingen tot en met verkrachting. "Het voorstadium is ook een weergave van de cultuur binnen een gemeenschap. Als je dat overslaat, mis je belangrijke signalen," legt Sanne uit.

"Eén opmerking die een grens overgaat kan al enorme impact hebben en voor veel onveiligheid zorgen," vult Almatine aan. Het onderzoek richtte zich op negen religieuze gemeenschappen, waarvan zes verder zijn uitgewerkt. Vier daarvan zijn kerkelijke gemeenschappen: de protestantse kerken, de evangelische en pinksterbeweging, de rooms katholieke kerk en de Jehova's Getuigen.

Melden: een grote drempel

Gemiddeld duurt het tien tot twaalf jaar voordat een slachtoffer erover spreekt. Almatine weet dat uit eigen ervaring. Ze werd als twintiger aangerand door een emeritus predikant. Toen het gebeurde bevroor ze en koos ze ervoor om te zwijgen. Pas na een tweede incident deed ze een melding, maar werd ze onder druk gezet en bedreigd. Ze zweeg opnieuw, twaalf jaar lang.

Pas jaren later, toen ze zelf predikant was en iemand anders begeleidde bij een melding, diende ze alsnog een officiële klacht in. Het kerkelijk proces dat volgde was zwaar, maar de uitkomst betekende veel voor haar: "Uiteindelijk werd er recht gedaan. En dat ik hoorde: het lag niet aan jou, dat was heel betekenisvol."

Voor christelijke gemeenschappen bestaan meldpunten waar slachtoffers terechtkunnen voor advies of een klacht. Maar die plek is niet altijd makkelijk te vinden. "Sommige slachtoffers bellen het verkeerde meldpunt omdat ze niet weten bij welke denominatie ze horen," zegt Almatine.

Bijbelteksten als wapen én als troost

Een van de pijnlijkste ervaringen na een ervaring met grensoverschrijdend gedrag, is het misbruik van Bijbelteksten richting slachtoffers. Vergeving is het meest genoemde voorbeeld: een slachtoffer uit het onderzoek had jarenlang het gevoel dat ze niet kon genezen zolang ze niet vergaf. "Het is niet aan haar om de dader te vergeven, dat is aan God," zegt Sanne.

Maar diezelfde Bijbel biedt ook troost. Sanne wijst op het verhaal van David en Batseba, waar David ter verantwoording wordt geroepen voor zijn daden. Almatine noemt het verhaal van Sara, waar God ingrijpt voor een vrouw die zelf geen stem heeft in het verhaal: "Het zwijgen van Sara vind ik veelzeggend. En ook heel herkenbaar voor vandaag."

Verantwoordelijkheid van iedereen

Kerken doen het vergeleken met andere religieuze gemeenschappen relatief goed als het gaat om beleid. Maar dat is absoluut geen rede om tevreden te zijn. "Op het moment dat een kerk zegt 'wij hebben het op orde', gaan bij mij alle rode vlaggen omhoog," zegt Almatine. "Er is altijd werk te verzetten."

De verantwoordelijkheid ligt niet alleen bij organisaties of overheden, maar ook bij gewone gemeenteleden. Omstanders spelen een cruciale rol: hun reactie of hun zwijgen is mede bepalend voor hoe een slachtoffer verder gaat. Almatine: "Iedereen is verantwoordelijk voor een veilige kerk."

Benieuwd naar het volledige gesprek? Je kunt de aflevering van Groot Nieuws van de Week terugluisteren in de podcast via De Groot Nieuws Radio app, Spotify of Apple Podcasts!